Έλλειψη σιδήρου: από τη Σιδηροπενία στην Αναιμία
Η Σιδηροπενία και η Αναιμία συνδέονται στενά, αλλά δεν είναι το ίδιο. Η σιδηροπενία εμφανίζεται όταν μειώνονται τα αποθέματα σιδήρου, ενώ η σιδηροπενική αναιμία εμφανίζεται όταν η έλλειψη σιδήρου επηρεάζει πλέον την παραγωγή αιμοσφαιρίνης. Γι’ αυτό η έγκαιρη αναγνώριση της σιδηροπενίας είναι σημαντική. [1–3]
Η αναιμία παραμένει ένα σημαντικό παγκόσμιο πρόβλημα δημόσιας υγείας. Το 2021, η παγκόσμια συχνότητά της εκτιμήθηκε στο 24,3%, ποσοστό που αντιστοιχεί περίπου σε 1,92 δισεκατομμύρια ανθρώπους. [4]
Σύμφωνα με τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (WHO), αναιμία είναι η κατάσταση κατά την οποία ο αριθμός των ερυθρών αιμοσφαιρίων ή η συγκέντρωση της αιμοσφαιρίνης είναι χαμηλότερα από το φυσιολογικό, με αποτέλεσμα να μειώνεται η ικανότητα του αίματος να μεταφέρει οξυγόνο στους ιστούς. Η αναιμία μπορεί να οφείλεται σε ποικίλες αιτίες, όπως διάφορες ελλείψεις θρεπτικών συστατικών, λοιμώξεις, χρόνια φλεγμονή, χρόνια νοσήματα, απώλεια αίματος ή κληρονομικές διαταραχές των ερυθρών αιμοσφαιρίων. Ωστόσο, η έλλειψη σιδήρου αποτελεί τη συχνότερη διατροφική αιτία αναιμίας και έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που συμβάλλουν στο παγκόσμιο φορτίο της νόσου. [1,4]
Η σιδηροπενία, δηλαδή η ανεπάρκεια των αποθεμάτων σιδήρου του οργανισμού, μπορεί να υπάρχει χωρίς αναιμία καθώς ενδέχεται να προηγείται αυτής. Για τον λόγο αυτό, μπορεί να υποδιαγνωστεί, ιδιαίτερα όταν ο εργαστηριακός έλεγχος περιορίζεται μόνο στην αιμοσφαιρίνη και δεν περιλαμβάνει δείκτες όπως η φερριτίνη και ο κορεσμός τρανσφερρίνης. [2,3]
Η 26η Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί διεθνώς ως Παγκόσμια Ημέρα ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης για τη σιδηροπενία και τη σιδηροπενική αναιμία.
Εικόνα 1. Παγκόσμια κατανομή της αναιμίας και του φορτίου της νόσου. [4]
Στην Ελλάδα, δεδομένα από παγκόσμια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο The Lancet Global Health δείχνουν υψηλά ποσοστά εκτιμώμενης ανεπαρκούς πρόσληψης σιδήρου σε συγκεκριμένες ηλικιακές και πληθυσμιακές ομάδες. Η μελέτη αυτή βασίστηκε σε διατροφικά δεδομένα από 31 χώρες και υπολόγισε την πιθανότητα ανεπαρκούς πρόσληψης 15 μικροθρεπτικών συστατικών σε 185 χώρες. [5]
Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι τα δεδομένα αυτά δεν δείχνουν απευθείας εργαστηριακά επιβεβαιωμένη σιδηροπενία, αλλά πιθανή ανεπαρκή πρόσληψη σιδήρου μέσω της διατροφής. Από το σχετικό γράφημα φαίνεται ότι στην Ελλάδα, η ανεπαρκής πρόσληψη σιδήρου είναι ιδιαίτερα αυξημένη σε παιδιά και εφήβους, καθώς και σε γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Επομένως, το γράφημα πρέπει να ερμηνεύεται ως ένδειξη αυξημένου διατροφικού κινδύνου.[5]
Εικόνα 2. Εκτιμώμενη ανεπαρκής πρόσληψη σιδήρου και άλλων μικροθρεπτικών συστατικών ανά ηλικία και φύλο. [5]
Πού οφείλεται η έλλειψη σιδήρου;4
Ο σίδηρος είναι απαραίτητο ιχνοστοιχείο για τον οργανισμό, καθώς συμμετέχει στη σύνθεση της αιμοσφαιρίνης, στη μεταφορά οξυγόνου, στη λειτουργία των μυών, στο ανοσοποιητικό σύστημα και σε πολλές κυτταρικές διεργασίες. [6]
Η σιδηροπενία εμφανίζεται όταν οι ανάγκες του οργανισμού σε σίδηρο είναι μεγαλύτερες από την ποσότητα που προσλαμβάνεται, απορροφάται ή διατηρείται στον οργανισμό. Οι συχνότερες αιτίες είναι:
- Ανεπαρκής πρόσληψη σιδήρου από τη διατροφή, ιδιαίτερα όταν η διατροφή είναι φτωχή σε τρόφιμα πλούσια σε αιμικό σίδηρο ή όταν δεν γίνεται σωστός συνδυασμός φυτικών πηγών σιδήρου με βιταμίνη C. [6,7]
- Αυξημένες ανάγκες, όπως συμβαίνει στην εγκυμοσύνη, στην παιδική ηλικία, στην εφηβεία και σε περιόδους ταχείας ανάπτυξης. [2,6]
- Απώλεια αίματος, όπως έντονη έμμηνος ρύση, συχνή αιμοδοσία ή αιμορραγία από το γαστρεντερικό σύστημα. [3,8]
- Γυναικολογικές παθήσεις, όπως έντονη ή παρατεταμένη εμμηνορρυσία, ινομυώματα ή ενδομητρίωση. [3,8]
- Παθήσεις του γαστρεντερικού, όπως έλκος, πολύποδες, φλεγμονώδης νόσος του εντέρου, κοιλιοκάκη ή κακοήθειες του πεπτικού συστήματος. [8]
- Μειωμένη απορρόφηση σιδήρου, όπως μπορεί να συμβεί μετά από ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις στο στομάχι ή στο λεπτό έντερο. [3,8]
Η σιδηροπενία δεν πρέπει να θεωρείται πάντα απλό διατροφικό πρόβλημα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα σε άνδρες και σε μετεμμηνοπαυσιακές γυναίκες, η σιδηροπενία μπορεί να αποτελεί ένδειξη χρόνιας απώλειας αίματος από το γαστρεντερικό και χρειάζεται ιατρική διερεύνηση. [8]
Συμπτώματα που μπορεί να σχετίζονται με τη σιδηροπενία
Η σιδηροπενία στα αρχικά στάδια μπορεί να μην προκαλεί εμφανή συμπτώματα. Όταν όμως τα αποθέματα σιδήρου μειωθούν σημαντικά ή όταν εμφανιστεί σιδηροπενική αναιμία, μπορεί να παρουσιαστούν διάφορα συμπτώματα. Τα συμπτώματα αυτά δεν είναι ειδικά, δηλαδή δεν αρκούν από μόνα τους για τη διάγνωση, και χρειάζεται εργαστηριακός έλεγχος. [2,3,9]
1. Επίμονη κόπωση και αδυναμία
Η κόπωση είναι ένα από τα συχνότερα συμπτώματα της σιδηροπενικής αναιμίας. Όταν τα επίπεδα αιμοσφαιρίνης μειώνονται, η μεταφορά οξυγόνου στους ιστούς γίνεται λιγότερο αποτελεσματική, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει αίσθημα αδυναμίας, μειωμένη αντοχή και εύκολη κόπωση. [4,9]
2. Ωχρότητα δέρματος και βλεννογόνων
Η έλλειψη σιδήρου μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη παραγωγή αιμοσφαιρίνης. Αυτό μπορεί να κάνει το δέρμα, τα χείλη, τα ούλα ή το εσωτερικό των βλεφάρων να φαίνονται πιο χλωμά. [4,9]
3. Δύσπνοια, ζάλη ή μειωμένη αντοχή στην άσκηση
Όταν η μεταφορά οξυγόνου είναι μειωμένη, μπορεί να εμφανιστούν δύσπνοια στην προσπάθεια, ζάλη, αίσθημα αστάθειας ή μειωμένη φυσική αντοχή. [4,9]
4. Ταχυκαρδία ή αίσθημα παλμών
Σε πιο έντονη αναιμία, η καρδιά μπορεί να χρειάζεται να εργαστεί πιο έντονα για να μεταφέρει οξυγόνο στους ιστούς. Αυτό μπορεί να εκδηλωθεί ως ταχυκαρδία ή αίσθημα παλμών. [4,9]
5. Πονοκέφαλοι
Οι πονοκέφαλοι μπορεί να εμφανιστούν σε άτομα με σιδηροπενική αναιμία, ιδίως όταν συνυπάρχουν κόπωση, ζάλη ή μειωμένη οξυγόνωση. Η παρουσία πονοκεφάλων από μόνη της, όμως, δεν αρκεί για να τεθεί διάγνωση σιδηροπενίας. [4,9]
6. Αλλοτριοφαγία / pica
Η σιδηροπενία μπορεί να σχετίζεται με pica, δηλαδή έντονη επιθυμία για κατανάλωση μη θρεπτικών ουσιών, όπως χώμα, άμμος ή χαρτί. Ειδική μορφή είναι η παγοφαγία, δηλαδή η έντονη επιθυμία για κατανάλωση πάγου. [9]
7. Ενοχλήσεις στη στοματική κοιλότητα
Η σιδηροπενία μπορεί να σχετίζεται με στοματικά συμπτώματα, όπως αίσθημα καύσου στο στόμα, λεία ή επώδυνη γλώσσα, ατροφική γλωσσίτιδα ή γωνιακή χειλίτιδα, δηλαδή σκασίματα στις γωνίες του στόματος. [9]
8. Εύθραυστα νύχια και τριχόπτωση
Σε ορισμένα άτομα, η έλλειψη σιδήρου μπορεί να σχετίζεται με εύθραυστα νύχια, αλλοίωση στο σχήμα των νυχιών ή αυξημένη τριχόπτωση. Τα συμπτώματα αυτά μπορεί να έχουν και άλλες αιτίες, επομένως χρειάζονται αξιολόγηση σε συνδυασμό με εργαστηριακό έλεγχο. [9]
9. Κρύα άκρα ή μειωμένη ανοχή στο κρύο
Ορισμένα άτομα με σιδηροπενική αναιμία αναφέρουν κρύα χέρια ή πόδια ή αυξημένη ευαισθησία στο κρύο. [9]
10. Αυξημένη ευαισθησία σε λοιμώξεις
Ο σίδηρος συμμετέχει στη φυσιολογική λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Σε παρατεταμένη ή σοβαρή έλλειψη σιδήρου, η άμυνα του οργανισμού μπορεί να επηρεαστεί, αν και οι συχνές λοιμώξεις δεν αποτελούν ειδικό σύμπτωμα σιδηροπενίας. [4,6]
Βάλτε στην καθημερινότητά σας τροφές πλούσιες σε σίδηρο
Η διατροφή μπορεί να συμβάλει σημαντικά στην πρόληψη της σιδηροπενίας, ιδιαίτερα όταν συνδυάζονται σωστά οι πηγές σιδήρου με τρόφιμα που ενισχύουν την απορρόφησή του. Ο αιμικός σίδηρος, που βρίσκεται σε ζωικά τρόφιμα, απορροφάται γενικά καλύτερα από τον μη αιμικό σίδηρο, που βρίσκεται κυρίως σε φυτικά τρόφιμα και εμπλουτισμένα προϊόντα. [6,7]
Οστρακοειδή
Τα οστρακοειδή, όπως τα στρείδια και τα μύδια, είναι πολύ καλές πηγές σιδήρου. Παρέχουν σίδηρο σε μορφή που απορροφάται σχετικά καλά από τον οργανισμό. [6,10]
Συκώτι και εντόσθια
Το συκώτι και ορισμένα εντόσθια έχουν υψηλή περιεκτικότητα σε σίδηρο. Ωστόσο, η κατανάλωση συκωτιού χρειάζεται προσοχή στην εγκυμοσύνη λόγω της υψηλής περιεκτικότητάς του σε βιταμίνη Α. [6,11]
Κόκκινο κρέας
Το κόκκινο κρέας περιέχει αιμικό σίδηρο, ο οποίος απορροφάται καλύτερα από τον μη αιμικό σίδηρο των φυτικών τροφών. Παρόλα αυτά, δεν συνιστάται υπερβολική κατανάλωση κόκκινου και επεξεργασμένου κρέατος. [6,10]
Όσπρια
Τα όσπρια, όπως οι φακές, τα φασόλια, τα ρεβίθια, ο αρακάς και η σόγια, αποτελούν σημαντικές φυτικές πηγές σιδήρου. Επειδή περιέχουν μη αιμικό σίδηρο, η απορρόφησή του βελτιώνεται όταν καταναλώνονται μαζί με τρόφιμα πλούσια σε βιταμίνη C, όπως λεμόνι, πιπεριές, ντομάτα ή εσπεριδοειδή. [6,7]
Σπανάκι και πράσινα φυλλώδη λαχανικά
Το σπανάκι περιέχει σίδηρο, αλλά πρόκειται για μη αιμικό σίδηρο με χαμηλότερη βιοδιαθεσιμότητα, επειδή τα φυτικά τρόφιμα μπορεί να περιέχουν και ουσίες που περιορίζουν την απορρόφησή του. Για τον λόγο αυτό, είναι προτιμότερο να συνδυάζεται με πηγή βιταμίνης C. [6,7]
Kινόα
Η κινόα περιέχει σίδηρο και μπορεί να αποτελέσει χρήσιμη επιλογή σε μια ισορροπημένη διατροφή, ιδιαίτερα για άτομα που αποφεύγουν τη γλουτένη. Όπως και άλλες φυτικές πηγές, παρέχει μη αιμικό σίδηρο. [6,7]
Τόφου
Το τόφου είναι καλή φυτική πηγή σιδήρου και πρωτεΐνης, ιδιαίτερα χρήσιμη για χορτοφάγους και άτομα που καταναλώνουν περιορισμένα ζωικά τρόφιμα. [6,7]
Μαύρη σοκολάτα
Η μαύρη σοκολάτα, ιδιαίτερα με υψηλή περιεκτικότητα σε κακάο, μπορεί να περιέχει αξιόλογη ποσότητα σιδήρου. Ωστόσο, δεν θα πρέπει να παρουσιάζεται ως βασική λύση για την κάλυψη των αναγκών σε σίδηρο, επειδή ο σίδηρος που περιέχει είναι μη αιμικός και η σοκολάτα μπορεί να έχει υψηλή περιεκτικότητα σε θερμίδες, λιπαρά και ζάχαρη. [6,7]
Η σωστή διατροφή μπορεί να βοηθήσει στην πρόληψη της σιδηροπενίας, αλλά δεν αντικαθιστά τον ιατρικό έλεγχο. Όταν υπάρχουν επίμονα συμπτώματα ή εργαστηριακά χαμηλές τιμές σιδήρου, φερριτίνης ή αιμοσφαιρίνης, χρειάζεται αξιολόγηση από επαγγελματία υγείας, ώστε να εντοπιστεί και να αντιμετωπιστεί η αιτία.
Βιβλιογραφία
1. World Health Organization. Anaemia. WHO Fact Sheet. 10 February 2025. Accessed 24 Jul 2026. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/anaemia
2. World Health Organization. Haemoglobin concentrations for the diagnosis of anaemia and assessment of severity. Vitamin and Mineral Nutrition Information System. Geneva: World Health Organization; 2011.
3. Al-Naseem A, Sallam A, Choudhury S, Thachil J. Iron deficiency without anaemia: a diagnosis that matters. Clinical Medicine. 2021;21(2):107-113. doi:10.7861/clinmed.2020-0582.
4. GBD 2021 Anaemia Collaborators. Prevalence, years lived with disability, and trends in anaemia burden by severity and cause, 1990-2021: findings from the Global Burden of Disease Study 2021. The Lancet Haematology. 2023;10(9):e713-e734. doi:10.1016/S2352-3026(23)00160-6.
5. Passarelli S, Free CM, Shepon A, Beal T, Batis C, Golden CD. Global estimation of dietary micronutrient inadequacies: a modelling analysis. The Lancet Global Health. 2024;12(10):e1590-e1599. doi:10.1016/S2214-109X(24)00276-6.
6. National Institutes of Health, Office of Dietary Supplements. Iron: Fact Sheet for Health Professionals. NIH Office of Dietary Supplements. Accessed 24 Jul 2026. Available from: https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iron-HealthProfessional/
7. Hurrell R, Egli I. Iron bioavailability and dietary reference values. American Journal of Clinical Nutrition. 2010;91(5):1461S-1467S. doi:10.3945/ajcn.2010.28674F.
